W końcu lat 70-tych XX wieku Związek Harcerstwa Polskiego był częścią systemu politycznego PRL. Zgodnie z polityką prowadzoną przez władze Polski Ludowej wobec młodzieży harcerstwo było poddawane politycznej indoktrynacji. Za tym szły zmiany w idei, metodzie, programie i strukturze. Zewnętrznie widoczna tradycja harcerska w postaci mundurów, proporców, form pracy, symboli została przez politycznych decydentów z PZPR wykorzystana do realizacji innych celów niż założone w pierwowzorze Baden-Powella i Małkowskiego. Zniknęły autentyczne więzi miedzy środowiskami różnych miejscowości. Stąd w tamtym czasie duże znaczenie miały spotkania, zloty, także te nieformalne. Takie inicjatywy podejmowano w Warszawie. Duża rolę spełniał rajd „Arsenał”. W połowie lat 70-tych w środowisku „Czarnej Jedynki” powstała „Gromada Włóczęgów” związana z rodzącą się wtedy demokratyczną opozycją. Służba Bezpieczeństwa zainteresowała się podobnymi grupami m.in. krakowskim Kręgiem „Czarnego Dębu”. W bardzo wielu środowiskach podjęto dyskusje nad kształtem wychowania i postawami kadry instruktorskiej. Bierny opór wobec władzy to była dobra, wypełniona ideałami praca w drużynach. Co sprawiło, że ruch harcerski w tej nie chcianej przez komunistów formie mimo wszystko przetrwał? Wymienić tutaj można: ciągłość pracy drużyn Krakowa, Warszawy, Poznania, Lublina, Łodzi i innych; następstwo pokoleń instruktorskich i krytycyzm w ocenie sytuacji w kraju; atmosferę i harcerską tradycję domów rodzinnych instruktorów; samokształcenie oparte o domowe biblioteki pełne dawnej harcerskiej literatury; kontakty osobiste z harcerstwem na obczyźnie; kontakty z seniorami; udział w niezależnych inicjatywach społecznych. Dzięki temu, kiedy w Polsce po wyborze ks. Kardynała Karola Wojtyły na papieski tron i jego pielgrzymce do Ojczyzny już jako Jana Pawła II w roku 1979, nastąpiło wrzenie umysłów, w tym ogólnonarodowym rachunku sumienia nie brakło harcerskich instruktorów.

Wydarzenia sierpnia 1980 roku były wyzwaniem dla ruchu harcerskiego, na które wiele środowisk odpowiedziało. W środowisku warszawskim zrodził się projekt kręgu instruktorskiego. W Krakowie ogłoszony został „List instruktorów środowiska krakowskiego” wyznaczający program odrodzenia harcerstwa. We wrześniu i październiku powstały pierwsze Kręgi Instruktorów Harcerskich im. A.Małkowskiego (KIHAM), a wkrótce Porozumienie KIHAM, którego Radą kierował hm. Stanisław Czopowicz. Zarówno KIHAM, jak wiele środowisk instruktorskich liczyły na zmiany, które mógł wprowadzić Zjazd ZHP.

VII Zjazd ZHP w marcu 1981 roku zawiódł te oczekiwania, chociaż otworzył możliwości działania. W kwietniu lubelski krąg „Zawisza” wystąpił z ZHP; powstał Niezależny Ruch Harcerski (NRH), którego rozwój przerwało wprowadzenie stanu wojennego. Pojawiły się również informacje o innych grupach harcerskich podejmujących pracę poza ZHP (np. Ruch Harcerzy Polskich). Gorąca jesień 1981 roku to w harcerstwie Jubileuszowy Zlot na krakowskich Błoniach, zlot zastępów zorganizowany z inicjatywy KIHAM dla około 6000 uczestników. Wraz z nadchodzącą zimą Rada Porozumienia KIHAM ogłosiła Pogotowie Zimowe Harcerek i Harcerzy. Pogotowie szczególną rolę spełniło w pierwszych tygodniach stanu wojennego. Komendantem tych przedsięwzięć był hm. Ryszard Wcisło.

Zaostrzył się spór o treść Przyrzeczenia Harcerskiego. KIHAM wystąpił z apelem do instruktorów nie przestrzegających Prawa Harcerskiego o opuszczenie ZHP. Blokująca proponowane zmiany postawa władz ZHP z Naczelnikiem hm. PL Andrzejem Ornatem skłoniła KIHAM do podjęcia prac nad stworzeniem samodzielnej organizacji. Stan wojenny zatrzymał rozwój wydarzeń.

W ciągu roku 1982 ruch KIHAM prowadził nadal działania zgodnie z nakreślonym jesienią 1980 roku programem. W czerwcu Rada Naczelna ZHP rozwiązała Radę Porozumienia KIHAM. We wrześniu 1982 roku podczas pielgrzymki na Jasną Górę członkowie Rady wezwali Kręgi do samorozwiązania. Wynikało to obawy, aby idea działania KIHAM nie została zmieniona, a istniejące Kręgi nie stały się dla władz ZHP argumentem dla tłumaczenia, że właśnie odrodzenie harcerstwa zostało dokonane. Warto przy tej okazji zwrócić uwagę, że wspomniane spotkanie na Jasnej Górze zapoczątkowało trwające do dzisiaj coroczne wrześniowe pielgrzymki harcerskie. W latach 80-tych miały one duże znaczenie dla odbudowy wychowania religijnego w drużynach i środowiskach harcerskich.

W środowiskach KIHAM pracowano nad przebudową podstaw metodycznych. Opracowane zostały regulaminy stopni harcerskich, w których powrócono do systemu pięciu stopni od młodzika/ochotniczki do Harcerza/Harcerki Rzeczypospolitej; przygotowano nowe regulaminy sprawności; wydano wznowienia wielu podstawowych książek dla drużynowych.

Zasługą KIHAM był powrót do programu wychowawczego opartego na idei służby Bogu, Polsce i bliźnim; na wychowaniu religijnym, wychowaniu patriotycznym, na braterstwie i samowychowaniu. W dyskusji i praktyce wychowania powrócono do osobistego przykładu instruktora-wychowawcy.

Wojciech Hausner hm.

S. Czopowicz, KIHAM. Zarys wydarzeń, wybór dokumentów i relacji, Warszawa 1998.

S. Czopowicz, Szczera wola i zniewolenie. Harcerstwo w Polsce 1945-1980, Warszawa 2010.